ТҮГЭСХЭЛЭЙ ҮГЭ

Библи хадаа олон ондоо зоной элдэб саг болон газарнуудта бэ-шэһэн номуудай суглуулбари юм. Тэрэ болбол Эртын Хэлсээн болон Шэнэ Хэлсээн гээд заншалта еһоороо хубаарилагдадаг. Эртын Хэлсээнэй номууд соо Иисус Христосой мүндэлһэн сагай урда тээ болоһон үйлэ хэрэгүүд тушаа, харин Шэнэ Хэл сээнэй номууд соо Иисус Христос болон тэрэнэй шабинар тушаа зураг-лагдана. Шэнэ Хэлсээн эртэ урдын грек хэлэн дээрэ, харин Эртын Хэлсээн урданай еврей, арамей болон эртэ урдын грек хэлэнүүд дээрэ бэшэгдэнхэй. Эртын Хэлсээн гурбан хубиһаа бүридэдэг: Хуули ёһо, Лүндэншэд ба Бэшэмэл домогууд.

Эртын Хэлсээнэй түрүүшын табан ном хадаа Хуули ёһо гү, али Моисейн табан ном болоно. «Эхинэй эхин» — Моисейн түрүүшын ном. Энэ хэблэгдэһэн номой оршуулга эртэ урдын еврей хэлэнһээ БШНа ҺеЬгака ЗШНдайепш гэһэн номһоо хэгдэнхэй. Мүнөө үе сагта энэ болбол масорет текстын эгээл нэрэ хүндэтэй ном юм. Ондоо эхэ номуудта дурадхагдаһан янзабаринуудые оршуулга соогоо оруул-хагүй гэһэн хараа шугамые проектын эхинһээ хойшо баримгалан оршуулагшад хүдэлөө. Жэшээнь, Моисейн табан номой грек хэлэн дээрэхи оршуулга — Септуагинта грек хэлэн дээрэ бэшээтэй бүри эртын гар бэшэгүүдтэ үндэһэлһэншье һаа, энэ манай оршуулга соо хараада абтабагүй. Иигэжэ бидэ Эртын Хэлсээниие ород хэлэн дээрэ оршуулхада баримталагдадаг заншалһаа арсажа, эрдэмтэдэй буул-габаринуудые ба оршуулагшадай тухайлалгануудые бэшэ, үнэн бэ-еэрээ бии байһан текст уншагшада дурадханабди.

Буряад хэлэн дээрэ Библиин түрүүшын оршуулганууд XIX зуун жэлдэ бии болоһон юм. Монголшо эрдэмтэн Я. Шмидт гэгшын хү-тэлбэри доро Бадма Моршунаев Номто Унгаев хоер арбан дүрбэн жэлэй туршада Шэнэ Хэлсээнэй номуудые оршуулжа, 1827 ондо хэблэн гаргаһан байна. Мүн тиихэдэ 1820-1846 онуудаар Байгал шадар, онсолбол, Селенгинскдэ, Хориин аймагта, Англиин мис-сионернүүд ажаһуугаа. Тэдэ Эртын Хэлсээнэй зарим номуудые буряад хэлэн дээрэ оршуулжа, Моисейн табан номые хуушан монголоор хэблэн гаргаһан юм. Үнэн Алдарта шажанай санаартад болон миссионернүүдээр зарим буряадууд хүдэлдэг байгаа. Тэдэ түрэл хэлэеэ мэдэхэ һэн тула мүргэлдэ хэрэгтэй Шэнэ Хэлсээнэй зарим хэһэгүүдые буряад хэлэн дээрэ оршуулаа. Теэд буряад хэ-лэн дээрэ Библи оршуулха ажал 1917 оной октябриин хубисхалай һүүлээр замхашоо һэн.

2002 ондо Россиин Библиин бүлгэм буряад хэлэн дээрэ Эртын Хэлсээнэй номуудые оршуулжа эхилээ. Ород, грек гэхэ мэтэ хэлэнүүд дээрэ оршуулгануудые хараада абангүй, эхэ еврей хэ-лэнһээнь сэхэ оршуулха ажал ябуулагдана. Библиин, Бурхан шажанай болон лингвистикын талаар мэргэжэлтэд энэ ажалые хинана. Эртын Хэлсээнэй номуудые мүнөөнэй буряад литератур-на хэлэн дээрэ оршуулха, эртэ урдын текстын хүн зондо нүлөө үзүүлдэг шанарыень арга шадалаараа дамжуулан гаргаха, мүнөө үеын хүндэ ойлгосогүй урданай үгэнүүдые олоор оруулхагүй, аб-таһан үгэнүүдые аргаараа хизаарлаха, юрын буряад уншагшада ойлгосотой оршуулга хэхэ гэһэн даабари оршуулагшадай урда та-бигдаһан байгаа. Тиихэдэ оршуулга шажанай алибаа конфессиин тала баримталхагүй, эхэ бэшэгэй удхые эли тодоор гаргаһан байха ёһотой һэн. Тиимэһээ энэ оршуулгын ажалда юрын, тодо ба гоё һайхан оршуулга хэхэ гэһэн нэгэн хүсэлтэй, элдэб шажантай зон уригдаһан юм.

«Эхинэй эхин» гэжэ ном олон ондоо хэлэнүүд дээрэ ба элдэб соел болбосоролдо олон ондоо нэрэнүүдтэй: эртэ урдын еврей заншалаар номой нэрэ түрүүшын үгөөрнь үгтэдэг байгаа — «бе-решит» («эхиндэ»); грегүүд «генезис» («бии бололго», «мүндэлэл-гэ») гэжэ нэрлээ. Буряад «Эхинэй эхин» гэжэ нэрэ «бүхы зүйлэй эхин» гэһэн удхатай, Эртын Хэлсээнэй үшөө нэгэ ондоо «Шир һашшириим» («Дуунай дуун» гэхэ гү, али «Эгээл һайхан дуун») гэжэ номой нэрэ бүрилдүүлгын еврей заншалые даган зохёогдоо. «Эхинэй эхин» номой удхые харахада, нээрээшье, манай оршолон түбиин эгээл эхин мүндэлэлгэ тухай эндэ хэлэгдэнэ — Бурхан тэнгэри болон газар дэлхэйе, туяа гэрэл, ургамал, одо мүшэдые, загаһа, шубуудые, амитадые, хүниие бии болгоно.

«Эхинэй эхин» болбол Библиин эгээл һайхан, онсо, мүн тиихэдэ эгээл орёо номуудай нэгэн юм. Оршуулагшадай хэды оролдобошье, олон орёо газарнууд, зүрилдэһэн мэтэ зүйлнүүд, дабталганууд уншагшада дайралдаха. Эндэ гайхаха хэрэггүй.

Нэгэдэхеэр, энэ ном хадаа жанр, бэшэлгын маяг гэхэ мэтын талаар онсо ондоо гол гуримуудтай эртэ урдын Дүтын Дурна зүгэй литературын бүтээл болоно. Тэрэ үедэ дабталга, нэгэ үндэ-һэтэй адлирхуу үгэнүүдые олоор хэрэглэхэ гээшэ текст «гоёоно» гэжэ тоологдодог байгаа. Хиазм гэдэг литературна арга үргэнөөр хэрэглэгдэдэг һэн. Жэшээнь, саарһа эбхээд үзэхэдэ, бэшээтэй үгэнүүд бэе бэетэеэ тааралдан тудаһандал, темэнүүд дабтагдан тудалдана:

A) Исаак ба хүбүүгээ (Эсаавые) үреэхэ тухайнь 27:1-5

B) Ривкаа Яковые һургана 27:6-17

C) Яков Исаагһаа үреэл абана 27:18-29

С1) Эсаав Исаагһаа үреэл абажа шаданагүй 27:30-40

В1) Ривкаа Яковые дахин һургана 27:41-45

А1) Исаак ба хүбүүгээ (Яковые) үреэһэн тухайнь 27:46-28:5

Хоёрдохеор, «Эхинэй эхин» онсо ондоо нюуса удхатай үгэнүүд-тэй, метафорануудтай, бүхыдөө оршолон дэлхэйе тад ондоогоор зураглана: дээдэ оршолондо — Бурханай элшэнүүд, дунда — хүн зон, доодо оршолондо — нүгшэһэн зоной байдаг Шеол орон. Энээнһээ гадна, һайн-муу үйлэ хэрэгүүд тушаа һургаал, гэр бүлэ, нүхэсэл тухай ойлгомжонууд манай мүнөөнэй ойлгомжонуудһаа нэгэ бага ондоошог. Тиимэһээ эртэ урда сагта еврей зоной байра байдал, оршолон тушаа тэдэнэй ойлгомжонууд тухай багахан справочна материал үгтэбэ.

Гурбадахяар, энэ номой байгууламжань орёо. Ондо ондоо лите-ратурна жанрнууд гээд мүнөө маанадай тооломоор хэһэгүүд нэгэ ном соо ушарна. Зоной бэе бэедээ хөөрэдэг эртэ урдын домогуу-дые, бэшэмэл түүхэнүүдые танигдаагүй редактор суглуулжа, энэ ном соо ниитэлээ. Эртэ урдын еврей хэлэн дээрэ бэшээтэй текст нэгэ хахад мянганһаа үлүү стих-мүрһөө бүридэнэ, дундада зуун жэлнүүдтэ табин бүлэг болгон хубаарилагдаһан байна. Харин текст манай ээрын урдахи IV зуун жэлдэ заһагдан ниитэлэгдээ гээд багсаагдана.

Гэхэтэй хамта «Эхинэй эхин» гэжэ номые гансал элдэб түүхэ домогуудай урданай суглуулбари гээд тоолохо хэрэггүй, юуб гэхэдэ, литературын түхэл маягуудай угаа олон янзанууд эндэ дэмы дайралдана бэшэ.

Эртэ урдын еврей арадай поэзи хөөрөөнэй дунда олоор ушарна. Жэшээнь, рифмэгүй, тад ондоо гол ёһонуудтай еврей арадай поэзи оршолоной мүндэлһэн тухай хөөрөөн дотор (1:27) ехэ зохидоор тааралдан оруулагданхай. Поэзиин параллелизм гэдэг түхэл аргые оршуулга соогоо үлөөхые орлдообди. Иимэ арганууд нэн тү рүүн шаг наг ша дай ан ха рал та та хын тула хэ рэг лэг дэ дэг бэ лэй, юуб гэхэдэ, Библиин номуудые олон зондо нэгэ хүн шангаар ун-шаг даг бай гаа бшуу.

Олон ондоо жанрнууд эндэ дайралдана: хөөрөөн, угай бэшэг, үреэл, хараалнууд, түүхэ, хуули ёһонууд. Эртэ урдын еврей хүн хуули ёһо тушаа шагнахадаа, ушар шалтагааниинь элирүүлхэ, хаанаһаа тэрэ бии болооб, юундэ тэрэ хуулиие сахиха хэрэгтэйб гэхэ мэтээр ойлгохо ёһотой һэн. Түүхын үйлэ хэрэгые ойлгоходоо ямар нэгэ үбгэ эсэгын нэрэтэй, үе сагтай заабол тэрэ холбодог бай гаа.

Оршолоной мүндэлһэн сагһаа эхилээд Яков болон Рахээлэй хүбүүн болохо Иосифой наһа бараһан хүрэтэр энэ ном соо хэлэг-дэнэ. Ном гурбан гол хубиһаа бүридэнэ: нэгэдэхидэнь оршолоной мүндэлһэн, хүн түрэлтэнэй эхин түүхэ тушаа (1-11), хоёрдохидонь еврей арадай Авраһаам, Исаак, Яков гэдэг элинсэг хулинсаг үбгэ эсэгэнэрэйнь болон гэр бүлэнүүдэйнь түүхэ, гурбадахи бүлэгтэ Иосиф болон тэрэнэй аха дүүнэр тушаа хөөрэгдэнэ.

Оршолоной мүндэлһэн тухай түрүүшын хоёр бүлэг соо нэгэн ниитэ Бурхан тушаа хэлэгдэнэ. Бурханай дура хүсэлөөр энэ оршо-лон байгуулагдаа, Бурханай бүтээһэн алибаа зүйл бүхыдөө һайн һайхан гээд ном соо онсологдоно. Энэ талаараа «Эхинэй эхин» оршолон болбол байгуулагдаһанһаа хойшо нүгэлтэй гэһэн бөө мүргэлэй ойлгомжоһоо ондоо. Эдемдэ хэһэн түрүүшын нүгэл (3) хүнэй өөрын гэмээр болоо, эндэ дээрэһээ ямаршье шалтаг нүлөөлөөгүй. Бурханай бүтээһэн оршолон дэлхэйн ямар нэгэн дутагдалтай байһанһаа бэшэ, Бурханай хуули һургаал өөрөө сахихагүйдөө хүн зобоно-тулина гээд энэ ном ойлгуулна. Бурха-най тогтооһон заяг заршам эбдэхэдээ зон хэһээгдэнэ: жэшээнь, Хаин дүүгээ алахадаа, зэмээ амасана (4:3-16); зон нүгэл олоор хэхэдээ, асари ехэ үертэ хосорно (6:9-8:22); ехэ нүгэлтэй Содом болон Гоморра хотонууд усадхагдана (18-19).

Бурханай бии болгоһон Адам Ева хоерой түүхэһээ хүн түрэлтэн нэгэн үндэһэтэй гэжэ ойлгонобди. Угай бэшэгүүд хүн түрэлтэнэй хүгжэһэн-үдэһые гэршэлнэ. Хүн түрэлтэн хадаа нэгэн бүлэ гээд ном соо хэлэгдэнэ. Жэшээнь, асари ехэ үерэй һүүлээр амиды мэндэ үлэгшэ Ноахай гурбан хүбүүдэй үри һадаһадһаа дэлхэйн арадууд үдэн хүгжөө гээд 10-дахи бүлэг гэршэлнэ юм.

Ноахай Шеэм хүбүүн (9:26) угаа ехэ үршөөл үреэлтэй: үри һа-даһаниинь болохо Авраһаамые Бурхан шэлэжэ, шэнэ арадуудай элинсэг эсэгэ болгоно. Авраһаамай түрүүшын хүбүүн Ишмаээл Бурханай үреэлэй ёһоор араб арадай элинсэг эсэгэ, нүгөөдэ хү-бүүниинь Исаак еврей арадай элинсэг болоно.

Бурхан хүн хоёрой харилсаан хэлсээнэй ёһоор зохёогдонхой гэжэ энэ ном соо онсологдоно. Эгээл түрүүн хэлсээн тушаа Ноа-хай түүхэ (9:8-17) дотор хэлэгдэнэ. Саашадаа хэлсээнэй темэ гол һуури эзэлжэ, Авраһаам тухай түүхэ соо хүгжэжэ, бүхы Библиин оршол болоно гэхэдэ алдуугүй. Еврей арадай элинсэг эсэгэнэртэ тоо томшогүй үри һадаһадые ба ажаһууха газар дайда үршөөхэб гэжэ Бурхан найдуулна.

Бэрхэшээл, туршалга, гай гасалан дабахада Бурхан хүндэ ходо-доо туһалхаар бэлэн гээд «Эхинэй эхин» номой һүүлшын хуби батална. Жэшээнь, Иосифые богоол болгон Египет руу аханарайнь худалдаашье һаа, Бурхан тэдэнэй муухай түсэб эбдэжэ, үлэсхэлэн хооһон сагта Иосифые Египедэй болон өөрын гэр бүлын абарагша болгоно. Иигэжэ Бурханай энэрэл нигүүлэсхы муу муухай юумэ дараха гэһэн баталамжа энэ номой гол удха болоно.

ТОЛИ

БОГООЛ, БОГООЛШОЛГО — Эртэурдын байдалда богоолшолго элдэб янзын түхэлтэй ба эрхэ нүхэсэлтэй байгаа. Израильда буса түрэлтэнэй болон өөрын арад түмэнэй богоолнуудые илгаруулдаг һэн. Еврей хүн үри шэриеэ түлэжэ шадахагүй гү, али ехэ үгырээд байгаа һаа, бэеэ худалдаха, эхэ, эсэгэнэрнь үхибүүгээ худалда-ха эрхэтэй байгаа. Богоол болоһон израиль хүниие муу ажалда заража болохогүй, хүлһэншэдэ хандаһан шэнгеэр хандаха ёһотой байгаа. Мүн тэрэ хүн долоон жэл болоод эрхэ сүлөө абаха ёһотой һэн. Богоолшолгодо худалдагдаһан басагадые аршалха талаар хуули ёһо тусхай эрилтэнүүдтэй бэлэй. Бусад обогой богоолнууд дайнай үедэ олзологдожо гү, али наймаанай газарта худалдажа абтадаг байгаа (жэшээнь, Тир хотодо). Тэдэнэр гэр бүлын гэшүүд гэжэ тоологдодог, гэбэшье эгээл дорой ажалда хэрэглэгдэдэг, мүн тэдэниие ондоо тээшэнь худалдажа болохо байгаа.

БУЗАРГҮЙ / БУЗАРТАЙ — Бурхан арюун һэн тула Тэрээндэ дүтэлжэ байгаа хүн (бүгэдын мүргэлэй үедэ гү, али хубиин үргэл үргэжэ байхадаа) бузаргүй байха ёһотой. Бурхантай хэн ушаржа шадахагүйб гэбэл гү, али хүн яахадаа бузартай гэжэ тоологдодог бэ гэхэдэ: наһа бараһан хүнэй бэедэ хүрөө һаа; хурилсаанай үедэ ба хүбүү түрэжэ байхадаа; арһанай үбшэнтэй болоходоо; хариин бурхадтай гү, али Хуули ёһо соо бэшээтэй бузаргүй байха гури-муудые сахидаггүй еврей бэшэ арадуудай зонтой харилсахадаа. Бузаргүй яагаад болохоб гэхэдэ: бэеэ угаахадаа; саг зуурын үедэ хэнтэйшье харилсангүй байхадаа; масаг барихадаа; үргэл үргэхэдөө. Ямаршье эрэмдэггүй хүн тахилшанай үйлэ хэрэг ябуулха эрхэтэй байгаа. Үргэлэй мал хадаа хэды наһанай ба хэр һайн тамиртайб гэһэн тусхай эрилтэнүүдтэ таараха ёһотой байгаа. Зарим амитад, жэшээнь, гахай: бузартай, тиимэһээ үргэл үргэхэдэ хэрэглэгдэхэ-гүй, үүсэшье болохогүй гэжэ тоологдодог байгаа.

БЭЛГЭ ХҮНДЭХЭ — Эрэ хүнэй бэлгэ хүндэдэг заншал олон ара-дай дунда таранхай байгаа. Бурхан шэлэһэн арадтайгаа Хэлсээ батална. Хэлсээнэйнь гэршэ болгон, эртын Израильда эрэ хүнэй бэлгын хушалта арһые таһа отолхо ёһотой байгаа. Иүдейнүүдэй ёһоор, нарай хүбүүнэй түрэһөөр наймадахи хоногто иимэ заншал бүтээгдэдэг.

ГАШУУДАЛАЙ ХУБСАҺАН — Израильда гашуудалай хубса-һан ямаанай шэрүүн хилгааһаар хэгдэдэг байгаа. Эртын Зүүн зүгэй оронуудта ямаануудынь булта хара-хүрин гү, али хаб хара зүһэтэй байһан тула эдэ гашуудалайншье хубсаһан хара гү, али хара-хүрин байдаг бэлэй (Эхинэй эхин 30: 32-35). Бүри эртэ урда сагта Зүүн зүгэй орондо ямаанай нооһоор оёһон хубсаһан юрын лэ байһан юм. Библиин үедэхи сагта майхан ба хибэс нэхэдэг бай-гаа. Ямаанай шэрүүн хилгааһан хубсаһа үмдэхэдөө хүн угаа ехэ гашуудалаа мэдүүлжэ, хэн нэгэнэйгээ наһа бараһые тэмдэглэнэ. Яковто хүбүүншни наһа бараа гэжэ дуулгахадань, тэрэ үмдэжэ ябаһан хубсаһаяа удара татажа, хара нооһон бүһэлүүбшэ үмдэнэ (Эхинэй эхин 37:34).

НАНГИН — Дэлхэйн олон шажанда нангин гэһэн ойлгосо ондо ондоо байдаг. Ехэнхидээ нангин гэжэ ойлгосые хүнүүдтэ, газарта болон ёһололдо няажа, шэдитэ, нюуса, аймшагтай хүсэтэй болгожо сээрлэдэг. Иимэ удхатай нангин гэһэн ойлгосо Бурханда гү, али Һүнэһэндэ хабаатай бэшэ. Иимэ юумэнтэй хүнэй ушарбал, айм-шагтай, аюултай нэгэ талаараа; нүгөө талаараа, энээнһээ зайлажа шадахагүй, тиимэһээ хүндэ заабол хамгаалта хэрэгтэй. Иигэжэ нангин гэжэ ойлгосо нангин бэшэ, юрын юумэнһээ илгагдана. Библи дотор эгээл гол ойлгосо хадаа Бурханай илгаа, үнэн дээрээ гансал Бурхан нангин гэжэ хэлэнэ. Бурханай нангиниинь хүнһээ ондоо, хүн өөрынгөө нангин бэшые, ахир хүсэгүйе, бузартайгаа ойлгодог. Хүн Бурханай нангиниие ойлгожошье байгаа һаа, Бур-ханда дүтэлжэ өөр тухайгаа һануулдаг: Бурхан гансал өөрынгөө шэлэгдэмэл арад дотор нангин (Иехез. 39:7). Тиимэһээ нангин шэнжэ Израилиин лэ Бурханай шэнжэ болоно. Бэшэ бурхад — хү-нэй һанаанай. Нангин шэнжэ гээшэ харилсаанай ойлгосо. Бурхан үнэн сэхэ ябадалаараа (Ис. 5:16), хүлисэдэгөөрөө (Ос. 11:9), юртэм-сые бии болгоһоороо (Иехез. 20:41) болон абарадагаараа (Иехез. 39:27) бэеэ мэдүүлнэ. Нангин шэнжэ ганса шүтэлгөөр дүүрэдэггүй, Библи дотор бүхы дэлхэйгээр таража, бүхы юумэндэ, хүнүүдтэ болон түүхэдэшье тарахадань, булта нангин шэнжэтэй болохо еһотой. Бурханай ордон нангин (Иехез. 45:3), юундэб гэхэдэ, энэ Бурханай гэр байра (Иехез. 20:39), Сион хада (Соф. 3:11), Иеру-салим хото (Ис. 52:1), эндэ тэрэ ордон ба хада, баһа орон нютаг Бурханай шэлэһэн арадтаа үгэһэн зүйл болоно. Бурханай шэрээ нангин (Египедһээ гаралга 30:10), тэндэ байһан аяга табаг (Лев. 8:11), үргэл (Лев. 6:18), хилээмэн (1Сам. 21:5), санаартад (Египедһээ гаралга 29:1) үмдэжэ ябаһан хубсаһатайгаа хамта, тиихэдэ санзай, арса, үнэртэ тоһон (Египедһээ гаралга 30:25) — бултадаа нангин. Израилиин бүхы арад нангин шэнжэтэй (Иоиль 2:16), гарагай долоодохи хоног нангин (Эхинэй эхин 2:3), баярай наадан (Ис. 30:29), тиихэдэ масаг үдэр (Иоиль 1:14) нангин.

НАНГИН ҺҮЛДЭ — Һүлдэ гэжэ еврей үгэ анхан түрүүн «һалхин, һэбшээн» гэһэн удхатай байгаа. Бурхан анхан Өөрынгөө бүтээлдэ (хүндэ, амитанда) амисхал — Нангин Һүлдэ тэмдэгээ үгэжэ, тэрэ-нээ ходо дэмжэнэ гэжэ ойлгохо хэрэгтэй. Бурханай Нангин Һүлдэ зарим хүндэ тусхай нүлөө үзүүлдэг: хүн дээрэ буужа, хүниие ямар нэгэн үйлэ бүтээлгэдэг. Лүндэншэд онго оруулжа, эндэ-тэндэ ябажа байһаниинь үзэгдэхэ. Бурханай Нангин Һүлдын хүн дээрэ буубалнь, энэнь Бурханда дүтэлһэнэй онсо тэмдэг болоно. Арад зомнай бүгэдэ Бурханай Нангин Һүлдээр дүүрэхэ гэжэ «Эртын Хэлсээнэй» лүндэншэд номнодог байгаа.

НҮГЭЛ — Бурхантай хэлсээ эбдэлгэ гэһэн ойлгосо болоно. «Эртын Хэлсээн» соо нүгэл гээшэ муу ябадал, амитаниие алалга болон худал хэлэлгэ; Бурханай зорилгодо эсэргүү үйлэ хойшолол болон үхэл эбдэрэл асаралга (Эхинэй эхин 3:22; 4:8; 6:5; 8:2). Нүгэлтэ ябадал тухай үгүүлэлдэ (Эхинэй эхин 3) муу юумэн ондоо тээһээ ерэнэ, гансал хүсэниинь хүнэй дэргэдэ ерэхэдээ улам хүсэтэй боложо, тэрээндэ нүлөөлнэ. Хэрбээ хүн хүсэндэнь булигдаашьегүй һаа, үгэдэнь орожо булигдаха. Энэ хадаа — нүгэл. Нүгэл — өөрынгөө Бурханда бэшэ, харин ондоо хүсэндэ булигдалга, Бурханда эсэр-гүү ябадал. «Эхинэй эхин» гэжэ ном соо нүгэл зургаан янзатай:

1. хохидол үзүүлһэн муу үйлэ (Эхинэй эхин 3:5, 22; 4:7; 6:5; 8:21);

2. хүсөөр эдлэлгэ (Эхинэй эхин 4:8, 10; 6:11; 9:5; 34:2); 3. худал ба муу мэхэ (Эхинэй эхин 3:4, 7; 9:21-23; 27:35; 31:33; 39:12-20);

4. үнэн сэхэ бэшэ ябадал (Эхинэй эхин 18:17-32; 19:4-11; 34:5-7);

5. бодомжогүй ябадал (Эхинэй эхин 34:7); 6. ёһололые бузарлалга (Эхинэй эхин 7:2, 8; 8:21). Хүн гээшэ муу юумэ хэхэһээ түбэгшээ-дэггүй гэжэ «Эртын Хэлсээн» харуулна (Эхинэй эхин 6:5-6; 8:21) Хүнэй нүгэл хэлгэ өөрынь һула, холборхой, тогтууригүй занһаа болодог. Нүгэл зэм хоёрой нягта холбоое тон үнэншэмөөр нэгэ үгүүлгэ харуулна (Эхинэй эхин 3:7-13): эндэ Адам Ева хоёр зэмээ гэнтэ ойлгожо, нүгэл хэһэнээ мэдэрнэ, энэ зэмынь хүндэ ашаан боложо, нүгэлтэниие дарана (Эхинэй эхин 4:13). Үхэл гээшэ нү-гэлэйл шалтагаан (Эхинэй эхин 3:3; 20:3). Зэмэнь эгээл түрүүн нүгэлшэн дээрэ бууна, харин бүхы зоной ухаагаар, нүгэл гээшэ хүнэй үхэлөөр дүүрэдэг бэшэ, бүхы холо ойрые бузарладаг (Эхи-нэй эхин 14:13). Нүгөө талаараа Бурхан хүнэй нүгэлые аша туһа болгожошье болохо (Эхинэй эхин 50:20).

ТАХИЛШАН — Эртын Хэлсээндэ тусхай эрхэтэй, угтай зон Бурханда мүргэдэг ёһолол ябуулха, үргэл үргэхэ, мүн Бурханай зарлиг ойлгуулха эрхэтэй байгаа. Аһарооной, Цадоогой угай зон ба левидүүд тахилшад байгаа гээд мэдээжэ. Тахилшад хэдэн бүлэг болодог байгаа. Тэдэ бүлэгүүд нарин нягтаар ээлжээгээ сахин, бэе бэеэ һэлгэдэг, Бурханай Нангин үргөөдэхи мүргэлэй ёһололнуудта хабаададаг. Соломоной үе сагһаа хойшо тэдэнэй толгойлогшо ахамад тахилшан байгаа.

ҮЗЭГДЭЛ — Бурхан хүн хоёрой уулзалга ходо болоно, үзэгдэнэ гэжэ Библи дотор үйлэ хэрэгүүд харуулна (Эхинэй эхин 12:7; 17:1; 18:1; 26:2; 26:24; 35:9; 48:3), тиихэдээ Бурхан заабол түрүү-лэн үүсхэл гаргадаг. Жэшээлхэдэ, Бурхан Өөрыень харахые зүбшөөнэ, үгы һаа, Бурхан бэеэ харуулба гэхэ мэтэ үгүүлгэнүүд дайралдадаг. «Харагдаха», «үзэгдэхэ» гээшэнь нюдөөрөө хара-ха бэшэ, харин сэдьхэлээрээ ойлгохо, мэдэрхэ гэһэн удхатай. Бурханиие мэдэрхын тула ямар нэгэн арга үгы. Заримдаа энэ уулзалга зүүдэн шэнгеэр зураглагдана (Эхинэй эхин 28:12-16), заримдаа Бурхан Өөрөө заларна (Эхинэй эхин 48:3). Зүүдэн ба ерэлгэ хамтардаг. Бурхан Соломондо зүүдэндэнь ерэнэ (3 Хаашуул 3:5). Бурханай элшэнтэй хүнэй уулзалга тухай мүн лэ иигэжэ хэлэгдэдэг (Египедһээ гаралга 3:2; Ударидагшад 6:12). Бурханай үзэгдэхэ шалтагаан хадаа онсо ёһоной найдуулга ба үреэл бо-ло но.

ҮРГЭЛ / ГҮЙСЭД ШАТААЛГАТА ҮРГЭЛ — Эртын арадуудта эгээл шухала баяр ёһололой хуби болохо үргэл ехэ дэлгэрэнгы байһан юм. Тэрэнэй гол зорилго хадаа Бурханиие ёһолхо, Тэрэнэй һайн хандасые туйлажа шадаха, али үгы һаа, Тэрэнэй хэһээлтэ зайлуулха гэһэн удхатай. Урдандаа Израилиин нангин газарнуудай сүмэнүүд-тэ, һүүл тээшээ Иерусалимда үргэл хэдэг болоо бэлэй. Үргэлнүүд шуһата ба шуһата бэшэ гэжэ илгардаг. Шуһата үргэлдэ буха, ту-гал, хони, ямаад болон тагтаа шубууд ородог. Харин шуһата бэшэ үргэлдэ жэмэс, хилээмэн, архи, тоһон гэхэ мэтэ хоолой зүйлнүүд ородог юм. Эгээл шухала удхатай үргэлынь — гүйсэд шатаалгата үргэл. Үдэртөө хоёр дахин үргэлөө үргэлэй шэрээ дээрэ гүйсэд ша-таадаг байгаа. Энэ үргэл хэхэдээ, үргэлөө үнэһэн тоборог болотор шатааха ёһотой һэн.

ҮРЕЭЛ / ХАРААЛ — Еврей хүнэй мэдэрэлээр хүнэй хэлэһэн үгэ нүлөөлхэ хүсэтэй. Тиихэдэ үгын нүлөө хүсэн хадаа хэлэжэ байһан хүнэй ааша абариһаа аргагүй дулдыдаха. Зарим хүн өөрсэ шада-баритайгаар үреэдэг. Жэшээнь, үбшэн, мордохоёо мэдэһэн Яков (Эхинэй эхин 48:3-6) Иосиф хүбүүгээ үреэнэ. Гэмыень гэршэл-хэ аргагүй гэмтэндэ эсэргүү хэрэглэхэ үгэ хадаа хараал болоно. Бурханай хүсэл бэелдүүлхэ эрмэлзэл түрүүлхын тулада мүргэлэй үедэ зоной дунда хараал табидаг заншал байһан юм.

ХҮГЖЭМЭЙ ЗЭР ЗЭМСЭГҮҮД — Библи дотор хэлэгдэһэн хүгжэмэй зэр зэмсэгүүд мүнөө байгаа хүгжэмэй зэмсэгүүдтэй адлирхуу: үлеэдэг, хүбшэргэйтэ ба сохидог зэмсэгүүд гэжэ илгардаг. «Эхи-нэй эхин» гэжэ ном соо ятага (Эхинэй эхин 4:21; 31:27), хэнгэрэг (Эхинэй эхин 31:27) ба лимбэ гэһэн зэмсэгүүд бии. Ятага гэжэ хүгжэмэй зэмсэгэй хүбшэргэй нүүд бэе бэе тэй гээ зэргэлээд адли татагдаһан байдаг. Хүгжэмшэн ехэнхидээ хүл дээрээ зогсожо, ята-га яа мү рэб шээр уяад, зүүн га раа раа хүб шэр гэй нүү дые сүлөөтэй татадаг, баруун гараараа нарин, бүдүүн абяаень тааруулдаг. Хэнгэ-рэг — түхэреэн модон дугы, амитанай арһа татажа бүтээдэг, абяа гаргахада хэрэглэгдэдэг. Израильда эхэнэрнүүд ганса гансаараа хүгжэмдэдэг байгаа. Лимбэ болбол хүнды модон зэмсэг, үлеэхэ һоруултай ба элдэб хүсэтэй абяа гаргаха нүхэнүүдтэй.

ХЭЛСЭЭН — Библи дотор энэ үгөөр зоной хоорондохи харилсаа тэмдэглэдэг (Эхинэй эхин 14:13; 21:27; 31:44), тиихэдээ эрхэтэйшье эрхэгүйшье хоёрой хоорондохи холбоое хэлсээнэй ёһоор дүүргэ-хэ ёһотой байгаа (Эхинэй эхин 14:13; 21:27). Хэрбээ эрхэ багатай хүниие абаад үзөө һаа, тэрээндэ зиндаагаар дээгүүр хүн нигүүлэс-хы хандажа, туһа хүргэжэ, дээшэнь татаха ёһотой һэн. Эндэ хоёр ондоо удха шанар гаража ерэдэг, юуб гэхэдэ, нэгэ талаһаа, хаан ба юрын хүн (Эхинэй эхин 26:28), хаан ба албата — эдэнэр адли бэшэ ша та да бай на, тии хэ дээ дээ дэ зин даа тань доо гуур хи даа заа ба ри һургаал үгэнэ; нүгөө талаар, дээдэ зиндаатань өөрынгөө үйлэ хэрэгые нүгөөдынгээ хэрэгтэй жэшэжэ үзэнэ, иимэ хэрэг хоёр талые холбоһон харилсаан болоно. Тиимэһээ хоёр талын холбоо, нэгэ талань нүгөөдынгээ мэдэлдэ байжа байхадань, ехэнхидээ наһанай холбоо харилсаан боложо, алишье таладаа туһатай хэл-сээн болоно. Гэбэшье нэн түрүүн «Хэлсээн» гэһэн ойлгосо Бурхан ба Тэрэнэй шэлэһэн хүнүүдэй хоорондохи тусгаар харилсаанай шэнжэ болоно. «Эхинэй эхин» гэжэ ном соо Ноахда (Эхинэй эхин 6:18; 9:8-17), мүн Авраһаамда (Эхинэй эхин 15:18-21; 17:1-27), тэдэнэй уг залгамжалагшадта, бүхы Израилиин арадта Бурханай һайн хандаса эли. Бурхантай баталһан Хэлсээнэй ёһоор, хүн туһа абана, хэрбэеэ Хэлсээ сахин ябаа гээшэ һаа, хүн амиды үлэнэ (Эхинэй эхин 6, 18, 20), газар дайдань (Эхинэй эхин 15, 18, 21), уг гарбалнь (Эхинэй эхин 17, 4) үлэнэ. Энэ Хэлсээ баталхадаа, Бурхан абдар-онгосо (Эхинэй эхин 6:18-21), үргэлэй амитадые (Эхинэй эхин 15:17), бэлгэ хүндэлгые (Эхинэй эхин 17:10), һолон-го (Эхинэй эхин 9: 12-13) гэхэ мэтые бүтээжэ, үнэн сэхэ, энхэ амгалан, шүтөө мүргэл, баян байдал байгуулна. «Эхинэй эхин» соо үнэн яба дал гэжэ тэм дэглэгдэхэ зуу раа, Бурхан да һү зэг тэй, Бурхантай Хэлсээ сахин ябаһан хүниие үнэн һүзэгтэ гэдэг. Из-раилиин үйлэ үриин зоболон хадаа Бурхантай баталһан хэлсээ сахяагүйһөөл болоно гээд «Эртын Хэлсээнэй» олон номууд соо хэлэгдэнэ. Тиигэбэшье Бурхан эшэ үндэһэн үзэлдөө сэхэ һэн тула, Хэлсээн соогоо үгэһэн үгэдөө хүрэжэ, Өөрынгөө шэлэһэн арадта үреэлээ табижа, зүб харгыда оруулдаг.

ЭЗЭН — «Эртын Хэлсээн» соо (хуушан заншалаар) еврейнүү-дэй Бурханай нэрэ гансал хашалгануудһаа бүридэжэ бэшэгдэһэн байгаа — ЙХВХ (һүүлшын үзэг уншагдадаггүй). Урданай еврей эрдэмтэд эхэ бэшэгтээ аялгануудые нэмэжэ, айжа, Бурханайн-гаа нэрые дурда ха яа боли һон, тии гээд «Адо най» (Бур хан) гэжэ үгынгөө «а» үзэг абажа табихадань, тэрэнь «е» боложо хубилаад, хэмэл ЙеХоВаХ гэжэ бии болоо. Анханда хайшан гэжэ соносто-дог байһыень грек арадай Халлелу-Ях (Бурханаа магтагты) гэһэн магтаалай дуудалгада Ях гээшэнь гарана. Мүнөө Яхве гэжэ иврит дээрэ бэшэгдэдэгшье һаа, уншагдадаггүй, хорюултай, энэ үгые «Адонай» гээд уншаха ёһотой.

ЭЛШЭН — «Эртын Хэлсээнэй» эхэ бэшэг соо «элшэн» гэхэдээ, Бурханай эльгээмэл, харин «Бурханай элшэн», «Эзэнэй элшэн» гэхэдээ, ехэнхидээ Бурхан Өөрөө айладхадаг ба Бурхан хүнэй дүрсэ абажа хүн тэй хөөрэлдэдэг гэнэ. Баһа «элшэн» гэжэ тэнгэ-риин амитадые дурдахадаа хэрэглэдэг. Бурханиинь — хаан, харин элшэнүүд — хаанай ордоной албатан, хаанайнгаа нигүүлэсхы сэдьхэл магтажа, Бурханайнгаа хүсэл бэелүүлнэ.